Қазақстан аумағында адамзат жобамен алғанда 1 миллион жыл бұрын пайда болған, бұған ежелгі палеолит дәуірінің ең байырғы құралдарының табылуы куә болады. Мустьер дәуірінде адамдар қазақтың ұсақ қыраттарының солтүстік бөліктеріне дейін өмір сүрген және жоғары палеолитте (30-40 мың жыл бұрын) қазіргі Қазақстанның ең солтүстік шекараларына дейін жылжыды.

Келесі мезолит дәуірі жергілікті халықтардың экологиялық жағдайы мен шаруашылық-тұрмыстық қызметіндегі өзгеріспен сипатталады. Климаттық және жағрапиялық жағдайлары, аңшылықтың нұсқалары мен әдістері өзгереді, адам өмірінде балық аулау ерекше орын алған. Қоғамның әлеуметтік құрылымы да өзгерген. Адам қауымдастықтары салыстырмалы алғанда онша үлкен емес және осы уақытта қауымдастықтар мен жеке адамдар топтары арасындағы, сонымен қатар қауымдастықтар арасында аң аулауға болатын жерлерді бөлу қатынастарын реттейтін кейбір құқықтық негіздері бар үлкен отбасылық қауымдар құрылған. Сонымен қатар отбасылық қауымдар ішінде аңшылықтан түскен олжа мен еңбек құралдарын бөлу және отбасылық қатынастардың өздері ретке келтірілген болуы қажет еді. Мезолиттік ескерткіштер  оқшау аумақтық аудандар бойынша – Явленка, Виноградов, Тельманда – топтастырылған.

Неолит жалпы тарихтық түсінікте  -мен байланысты. Қазақстан аумағында белгілері кездескен жоқ. Неолит дәуірінде Солтүстік Қазақстан аумағында атбасар мәдениеті болды. Ол жергілікті мезолит тайпаларының материалдық мәдениетіне кейбір сырттан болған әсер негізінде қалыптасты. Бұл кезеңнің ең байырғы ескерткіштері – Виноградовка II, Тельман I, X, Явленка, Қарлыға, Боголюбово селолары жанындағы тұрақтар. Атбасар мәдениетінің барлық тұрақтары Есіл және Шағалы өзендерінің байырғы тармақтарының жағаларында орналасқан.

Неолит дәуірінің соңына қарай жергілікті халықтың шаруашылық тұрмысында және тас өңдеу техникасында көзге көрінетіндей өзгерістер пайда болды.

Біздің эрамызға дейінгі III және IV мыңжылдықтар аралығында Алдыңғы Азия және онымен көршілес аумақтардағы климаттық, демографиялық өзгерістердің әсерімен дала және орманды далаға өз тұрмысы мен салт-дәстүрлерімен жаңа халықтар көшіп келеді. Мәдениеттердің араласуы қоғам негізін құрайтын құбылыс тудырды. Көптеген зерттеушілердің пікірлері бойынша, қос ұйымның болуы неолиттік дәуір тұрмысының туындауының пайда болуы кезеңінің жалпы тарихтық оқиғаларына қайшы келмейді. Ботай қонысы материалдары бойынша планетамызда ең бірінші Солтүстік Қазақстанның орманды далалы аудандарында жылқының қолға үйретілгендігі белгілі болды. Неолит кезеңіндегі халық өмірінде айырықша құбылыс ретінде шамандықпен айналысу анық көзге түсті.

Біздің эрамызға дейінгі XIX-XVIII ғасырларда қола құю өнеркәсібін ойлап табу, үйде мал ұстау мен суару арқылы жер өңдеуді дамыту қоғамдық қатынастарды қандай да болсын өзгеріске ұшыратты. Оңтүстік-батыстан келген жаңа көші-қон толқыны өзімен бірге қалашықтар мен бекініс поселкелеріне (Солтүстік Қазақстандағы Петровка, Новоникольск) жаңа мәдениетті ала келді. Белгілі бір әскери иерархияның көрінісі - әскери саймандарымен жерлеу пайда болды, бұл – қоғам ішіндегі әлеуметтік қатынастардың өзгергені еді. Тайпалардың, ұйымдардың Қазақстан мен Оңтүстік Орал аумақтарына көшуі және жаңа аумақтарда тұрақтануы кездерінде қоғамда басшылық орын алған әскери ұйымдар тайпалық ұйымдарға кірігіп кетті. Солтүстік Қазақстанда осы дәуірге жататын көптеген ескерткіштер табылды.

Андронов тайпалары жерленген қабірлердің өте байларының бірі – Алыпқаш. Новоникольск қонысы I, Петровка II, Явленка I, Бірлік, Семей, Амангелдідегі қабірлерді қазу кезінде қызықты материалдар табылды.

Қола дәуірі бойына болған палеоклиматтық жағдайлар және халықтың көшіп-қонуы Андронов қоғамының әлеуметтік құрылымы мен шаруашылық тұрмысының өзгеруіне, олар жайлаған аумақтың кеңеюіне әкеп соқтырды.

Климат аридизациясы жағдайында ежелгі адамдардың өмір сүруіне қолайлы экологиялық кішкентай жайлы орындардың орнына Новоникольск I және Қарлыға II (Солтүстік Қазақстанда) секілді ірі қоныстар пайда болды. Аумақ кеңейген сайын жалпы алғанда халық тығыздығы азаяды, бірақ ол өмір сүруге қолайлы белгілі экологиялық орындарға жинақталады.

Андроновтық мәдени-тарихи қоғамның өмір сүруінің аяқталуы сатысында Орал-Қазақстандық даланың ірі аумағында сарғары немесе сарғары-алексеев мәдениеті пайда болды.

Үй құрылыстарының алуан түрлілігі және олардың арасында көпбұрышты нұсқалы қоныстардың ерекшелігі осы уақытта (біздің эрамызға дейінгі IX-VII ғасырларда), рухани салада, мүмкін социумдардың қоғамдық өмірінде белгілі бір өкілдіктері бар бір төбе адамдардың болғанының күмәнсіз екендігін айтады.

Шал ақын ауданындағы Бағанаты мен Байқара қабірлеріндегі соңғы жылдардағы зерттеулер тарихта жаңа беттерді ашты. Бағанаты қабірі қола дәуірінен бастап моңғолдар кезеңіне дейінгі хронологиялық кезеңді ашып берді. Қабірде түбі ежелгі темір дәуіріндегі тайпалардан - сақтар мен сарматтардан тарайтын ежелгі андроновтардың бірінің мүрдесі табылды. Байқара қабірінде ғылымда археологиялық ескерткіштердің жаңа түрі – Храм кешенін атап көрсетуге мүмкіндік берді.

Б.э. дейінгі IX-VII ғасырларда Қазақстанның байтақ жеріне жаңа экономикалық тұрмыс – көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын тайпалар жылжып келді. Бір жарым – екі ғасыр бойы шаруашылықтың осы екі түрі қатар өмір сүрді, бірақ аридизация жағына қарай климаттық жағдайдың өзгеруі мал құрамының өзгеруімен көшпелі мал шаруашылығының басты жағдайды басып алуына және ежелгі халықтың тұрмыс жағдайының өзгеруіне көмектеседі.

Бұл кезеңде қоғамдық қатынастар да өзгеріске ұшырады.

Алдыңғы қатарлы елдерде бұл кезеңде алғашқы мемлекеттер құрыла бастады. Қазақстан аумағында белгілі бір шаруашылық-мәдени түрі болғандықтан әскери ұйымы бар номадтар қоғамы құрылды, бұл осы уақыттағы белгілі мемлекеттік түзілімдерге байланысты ерекшелік еді. Қоғамның бұлай дамуы Қазақстан аумағында ерте түрік мемлекеттерінің пайда болуына әкеп соқты.

Ескі және жаңа эралар аралығында төменгі және орта Приишимнің халқы угрофин тайпаларынан тұрды. Біртіндеп әлеуметтік-экономикалық факторлардың әсерімен угрофиндер Зауралье мен Поволжьеге көшті. Біздің эрамыздың алғашқы ғасырларында Қазақстанның далалы аудандарына ғұн тайпалық қоғамы шабуыл жасаған кездері болды. Ғұндар басып кіргеннен кейінгі азиаттық антропологиялық компоненттің үлесі морфологиялық ерекшеліктердің жалпы салмағының бөлігін құрады. Лингвистикалық қатынаста. Мамандардың пікірінше, ғұндар түрік тілінің негізін құрып қана қойған жоқ, оны белгілі көлемде өңірдің қарапайым халқы арасына енгізіп те үлгерді.

Бұл сатыны қазақ халқының нағыз ата-тегінің этникалық және антропологиялық негізі болған сақ-үйсіндік мәдени-тарихи қоғам жалғастырды. Қазақстанның ежелгі үндіеуропалық тайпалары және олардың шаруашылық-мәдени салт-дәстүрлерінің барлық жинағы бірыңғай ата-тектік негіз құрды және тайпалардың жергілікті қоғамының, қорытындысында қазақ халқын толық қоса алғанда, одан кейінгі даму бағытын анықтап берді.

Қазақстанның тарихи-мәдени дамуының барлық нұсқаларының табиғи тұрақты негіздері ретінде бірінші жоспарда бірыңғай жағрапиялық орта болды. Қазақстан аумағында мыңдаған жылдар бойы ата-тектің тұрақты бір бағытта қалыптасуы өзіндік антропологиялық қоғамның негізін құрды, сонымен қатар қазақ халқының этномәдени толықтығына қол жеткізді.

Еуразияның далалық орта ғасырлық белдеуіндегі жалпы тарихи жағдай – этносаяси және мемлекеттік құрылымдар қатарының құрылуымен белгілі болды, жеке алғанда – Қазақстанның шығыс, орта және солтүстік бөліктеріндегі бірінші – Кимек, содан кейінгі – Қыпшақ қағанаттары пайда болды.

Осы түрік уақытында Қазақстанның кең аумағы өзінің жағрапиялық орны және тарихи дамуы ерекшелігіне сай ұзақ уақыт бойы Шығыс пен Батыс арасында көпір болды, оның негізгі халқына мыңдаған жылдар бойы Еуразияның көші-қон жолының дәл ортасында өмір сүруіне тура келді. Осы кезден бастап Ұлы дала белдеу аумағының кең бөлігі Түркістан, түрік елі болды, Қазақстанның орта ғасырлық халқын, түріктік этномәдени бейнесімен, түріктік әлем түсінігімен, еуро-монғолдық бет-пішінiмен, қазақ халқының тікелей жалғыз ата-тегіне жатқызуға болады.

Қазақстанның түркілік мезгіліндегі этникалық құрылымының мәдени, лингвистикалық және антропологиялық сипаттамаларының жиынтығын толықтай алғанда қазақ халқының Еуразияның орта ғасырлық тарихтың жағрапиясында өзіндік этникалық құрылымы тікелей құрылуына және толықтай қалыптасуы үшін табиғи тарихтың бастапқы алаңы болды.

Жергілікті адамдардың пішінінде монғолдық элементтердің негізгі бөлігі бұдан да ерте, XIII-XIV ғасырлардағы монғолдардың әсерінен пайда болған. Монголоидтардың ассимиляциясының басын Қазақстан аумағына ғұн, сонымен қатар түрік тайпаларының ерте кіруімен байланыстыруға болады.

Монғолдардың жаулап алуы жергілікті халықтың этникалық құрылымына қомақты өзгерістер енгізді. Солтүстік-батыс, Солтүстік және Орталық Қазақстан аумақтары, Ертістен, Балқаштан, Арал теңізінен бастап, ан-Нувейридің мәліметтері бойынша, Жошыға кіреді.

Монғол шапқыншылығының қысымымен қыпшақтардың бір бөлігі Солтүстік Қазақстан мен Батыс Сібірге ауысты. Бұнда наймандар мен керейлер де ауысты. Бұл этникалық топтардың орналасу картасын өзгертті. Солтүстік Қазақстанда әр уақытта наймандар мен керейлерден басқа татарлар, маңғұттар, жалайырлар, барластар, баариндер және басқа этникалық топтар орналасты.

Біздің өңір қазақ халқының қалыптасуының тарихи процесінің ажырамас бір бөлігі болды. Даладағы X-XII ғасырларды білдіретін консолидациялық процестері монғолдардың жаулап алуының негативтік әсерлерін жою процесі кезінде, жүз жыл өткеннен соң ғана алға қозғалуға себеп болды.

XIV-XV ғасырларда – жеке мемлекеттер жүйесіне, бұрынғыдай монғол ұлысына, жергілікті халықтың ұзақ уақыт бойы кіруі Қазақстан аумағында бірнеше этникалық бөліктердің үш жүз түрінде құрылуына әкеп соқтырды. Қазақтың әр жүзінің тайпаларының ортақ көшу бағыттары болды, ортақ этникалық аумағы болды. Орта жүз Қазақстанның орталық және солтүстік-шығыс аудандарын алып жатты, оның құрамына қыпшақтар, арғындар, наймандар, қоңыраттар, керейлер, қарлұқтар және т.б. кіреді. Сонымен қатар, монғолдар уақытынан кейінгі Қазақстанның этникалық тарихының негізi халық болып құрылудың аяқталуында, тайпалардың қазақ жүздеріне бөлінуінде, XVII-XIX ғасырлардағы әдебиеттерде көрсетілгендей, ежелгі аумақтардағы ежелгі этникалық топтарды толықтыратын тайпалар мен рулар қозғалысында жатыр.

XV-XVI ғасырлардың екінші жартысында қазақ халқының негізгі этникалық топтарының және этникалық аумағының мемлекет болып бірігуі оның консолидациясының аяқталу процесін тездетті. Қазақ хандығының мықты этникалық негізі – қалыптасқан қазақ халқы болды. Монғол шапқыншылығынан кейін бірінші рет Шығыс Деш-Қыпшақ, Түркістан мен Жетісудың барлық  тайпалары мен рулары бір мемлекетке бірікті. Қалыптасқан халық XV ғасырдың екінші жартысынан бастап өз көршілері арасында, сол кездердегі оқиғалар жазылған жазбаша мәліметтерде көрсетілгендей, белгілі болды.

Жүздердің халқы негізінен Еуразия даласында ежелде пайда болған шаруашылықтың түрі - көшпенді мал шаруашылығымен айналысты.

Қазақ мемлекеттігінің қалыптасуы мен дамуы қазақ халқының ұлттық бірігуінің құрылуы, оның дамуының ұзақ жолында, әсіресе XV-XVII ғасырлардағы кезеңде қазақ этносының тұтастығын сақтау үшін маңызды роль атқарды.

Қазақтың ұлы ғалымы XVIII ғасырдың басын қазақ халқының өміріндегі қиын уақыт, ал 1723 жылды – ең қайғылы жыл деп атады. Жоңғарлардың Қазақстанға басып кіруінен сан мыңдаған адамдар, малдар қырылды, қыстаулар жойылды, халық солтүстік пен батысқа үдере көшті. Қиын сыртқы саяси жағдайға тап болған қазақ хандары тығырықтан шығар жолды Ресей мемлекетінің қол астына кіруден іздеді.

Бұл саяси қадамнан кейін Ресей өзінің қамқорлығындағы елді қорғау мақсатында Жоңғар мен Қазақстанның арасындағы қарым-қатынасқа белсене араласты. 1742 жылдың 2 мамырында Сенат орта жүздің қазақ тұрғындарын қорғау жөніндегі шаралар және жоңғарлардан қамал құру туралы жарлықты қабылдады. 1752 жылдың 26 наурызында Сібір жағын жақсы қорғауға қорғаныстың жаңа жүйесін салу туралы жарлыққа қол қойылды. Омбы мен Звериноголовская қамалдарын ең қысқа бағытпен қосуы тиіс Новоишим (Горький – ащы тұзды көлдер тізбегі бойынша) жүйесінің құрылысы басталды. Жүйенің орталық бекінісі 1752 жылдың шілде айында Есіл өзенінің оң жағалауында басталған әулие Петрдің қамалы болды. 1755 жылы жүйенің негізгі жұмыстары аяқталды. Кейіннен қамал Петропавл қаласы мәртебесіне ие болды.

Біздің өлкенің тарихымен XVIII ғасырдағы Орталық Азиядағы ең беделді мемлекеттік қайраткер Абылай ханның есімі тығыз байланысқан. Абылай қазақ хандығының негізін қалаушы, Жәнібек ханның ұрпағы. Орта жүздің ханы Әбілмәмбет ханмен бірге Абылай 1742 жылы Ресей бодандығын қабылдады және Петербургтегі, Орынбордағы, Омбыдағы Ресей үкіметтерімен тұрақты байланыста болды.

Абылай хан көрнекті дипломатиялық қабілетке және мемлекеттік қайраткер талантына ие, көреген және ақылгөй саясаткер ретінде танымал, оның стратегиялық икемділігі мен сыртқы саясаттағы ойшылдығы, мемлекеттік қайраткер тәсілінің арқасында ол қазақ мемлекеттігінің тұтастығын сақтай білді. Барлық үш қазақ жүзінің ханы ретінде ол ел билеген кезде (1771-1781 жылдары) саяси жағдайдың қалыптасуымен, Қазақстанның беделінің артуымен және Орталық Азия және Ресей халықтарымен экономикалық және мәдени байланыстардың кеңеюімен ерекшеленді.

Абылай ханның қонысы Бурабай көлінің маңында орналасқан, Абылайдың сұрауы бойынша оның құрылысына жергілікті шаруалар қатысты. Қазақ тұрғындары көшпенділердің шөп шабуда, жер жыртуда, балық аулауда, мал дәрігерлігін және т.б. үйренді. Әулие Петр қамалын салу кезінде Абылай сөзсіз орындалуы тиіс шарт қойды, қазақтар үшін осында Ресеймен сауда ашылды, Абылай ханның бастамасының нәтижесінде ғасыр ішінде Петропавл айырбас саудасының ірі пункті ретінде өсті.

Әулие Петр қамалында Абылайға хан тәжін кигізу ойластырылды. Осында ханға императордың сыйлығы ретінде бұлғын ішік, бас киім және қылыш жеткізілді. Әртүрлі сыпайы сылтаулар айтқан Абылай өзінің заңды билігін растау үшін Петропавл қаласына келуден бас тартты. Өйткені Ресей мен Қазақстанның Қытаймен қатынасын шиеленістіруден қауіптенді. Кейіннен бұл сыйлықтар ешқандай салтанатсыз табыс етілді.

Басында әскери-қорғаныс бекінісі ретінде ойластырылған Петропавл уақыт өте саяси, сауда, экономикалық және әкімшілік орталыққа айналынды. Кейіннен өзенге қарай кеңейіп көшелер пайда болды. XVIII ғасырдың соңында ой қала бөлігінде 172 үйлер, 914 тұрғын, 44 көпес дүкеншесі бар мейманхана ауласы болды. Қамал маңындағы жарда елші үйі салынды. Онда қамал басшылығы қазақ сұлтандарын қабылдады. Жардағы қаланың белсенді құрылысы XIX ғасырдың 50-ші жылдары басталды.

Қала құрылысының өзіндік бейнесі сәулеткерлік ескерткіштерінен көрініс тапты. Бұрынғы лазареттің ғимараты, Ой қаладағы Қасымов мешіті, көпестер Зеньковтың, Смолиннің усадьбалары және т.б., сондай-ақ XIX ғасырдың соңы -  XX ғасырдың басындағы кірпіш және ағаш зауыттары осындай болып табылды. Заманның дәстүрлік құрылысы бүгіндері бейнелеу өнері мұражайы орналасқан ғимарат (көпес Юзефовичтің бұрынғы үйі), қасында мешіті бар көпес Янгуразовтың үйі (қазір жұмыс істеп тұрған мешіт бұрынғының орнына салынған) Мұратовтың диірмені, ағайынды Овсянниковтердің және А.Ганчиннің (қазір – Пушкин көшесіндегі ғимараттар кешені) әмбебап дүкені және т.б. болып саналады. Подгорный немесе Покровский шіркеуі (1954 жылдан әулие Петр мен Павелдің шіркеуі) қалаға бастап кірер тұстың панорамасын ашады. Оның құрылысы 1844 жылы аяқталған.

Ғибадат ғимараттары жанында (мешіттер, шіркеулер бұрындары оқу орындары, мектептер, медіреселер, шіркеу-приходтық мектептер, әйелдер прогимназиясы, приходтық әйелдер училищесі және т.б. жұмыс істеген. XX ғасырдың басында Петропавл қаласында Орыс-сауда өнеркәсіп, Сібір сауда, Қоғамдық, Мемлекеттік банктердің филиалдары, аурухана, жеке меншік баспахана, блюментальдық кітап дүкені, театр, нақты училище жұмыс істеген. Әлеуметтік нысандар меценаттардың игі дәстүрлерінің және жергілікті көпестердің қайырымдылығы нәтижесінде салынған.

Петропавл қаласы транзиттік сауда-айырбас операциялары әсерінде өсті және дамыды. Әсіресе, XIX ғасырдың I жартысында Петропавл кеденінің айналымы өсті. Оның қызметінің нәтижесінде Монғолияның Қытаймен, Ташкентпен, Қоқандпен, Хиуамен транзиттік көшпелі сауда жолы құрылды. XIX және XX ғасырлардың шегінде қалада және оның маңайында базарлар мен жәрмеңкелер тұрақты өткізіліп тұрды: Петровская -  25 маусымнан, Андреевская – 20 қарашадан, Игнатевская – 18 желтоқсаннан (ұзақтығы 30 күнге дейін), Таничиккульскач. Тек қана мал шаруашылығы өнімдерінің саудасы үшін мейманхана және айырбас аулалары жұмыс істеді. Өкілдігі экономикалық инфрақұрылымның дамуына 1894 жылы ашылған Транссібір теміржолының Петропавл станциясы септігін тигізді, ол тауар айналымының мүмкіндігін біршама кеңейтті. Қала жергілікті тұрғындар үшін фабрика-зауыт тауарларының тұрақты саудасының ортасына айналды. Мал шаруашылығы өнімдерінің айтарлықтай бөлігі (мәселен: сары май, тері, шек-қарын, қой майы) Мәскеуге, Петербургке, Ревельге, Қазанға, Либаваға, сондай-ақ алыс шет елге: Венаға, Парижге, Бостонға, Берлинге, Гамбургке жөнелтілді. Тауарлық өнімнің бір бөлігі (қара мал терісі) АҚШ-қа, Түркияға қажет болды, әсіресе, малдың көтерме саудасы және сатып алуы жақсы дамыды. Бурабай ауданынан Петропавлдағы қасапханаға жыл сайын бір миллион басқа дейін ірі және ұсақ қара мал әкелінді.

1894 жылы Петропавл қаласы арқылы Сібір теміржолының жүйесі салына бастады.

1917 жылдың 8 қарашасында Петропавл кеңесінің уақытша кеңестің Петропавл коалициялық комитетін таратып жіберді. Уақытша революциялық комитет құрылды. Оған қаладағы және уездегі барлық билік көшті. 1918 жылдың 1 маусымына қараған түнде қалада контрреволюциялық төңкеріс болды. Солтүстік Қазақстанда ақ гвардияшылар басып алған барлық аумақтардағы сияқты революцияға дейінгі ескі тәртіп орнатылды. 1918 жылдың күзінен облыста колчакшыларға қарсы партизан қозғалысы дамыды. Солтүстік Қазақстанды азат ету жөніндегі Қызыл Армияның әскери іс-қимылдары азамат соғысының тарихына Петропавл операциясы деген атаумен енді. Ол М.Н.Тухачевскийдің басшылығымен 1919 жылдың 20 тамыз – 3 қараша аралығында өтті. 1922 жылдан рыноктық қатынастар енгізілуіне байланысты ауыл шаруашылығы өндірісінің өсуі байқалды. Кооперацияны енгізу шаруа қожалықтарына көмек көрсетудің тиімді тәсілі болып табылды. ЖЭС жылдары губерниядағы кооператив қозғалысының өсуі еңбекшілердің тұрмыс жағдайына жақсы әсер етті. 1925-26 жылдары сауда көлемі 68 миллион рубльге жетті. Ондағы кооперацияны үлесі 33 миллион рубль болды. Алғашқы шаруа бірлестіктері: коммуналар, артельдер, ТОЗ-дар құрыла бастады. Мәселен, Қарақоға станциясынан 3 шақырым жерде (М.Жұмабаев ауданы) Қордабайдың бұрынғы жеке меншік қонысының аумағында Солтүстік Қазақстандағы алғашқы коммуна құрылды

1930 жылы ұйымдастыру және кулактарды жою басталды. Петропавл округінде байлығы алынған 5367 шаруашылықтың 1544-і (24%) орташаның және кедейдің шаруашылықтары болды. Өлкенің ауылдарында қазақтарды отырықшылыққа аудару саясаты белсенді жүргізілді. Соғыс алдындағы бесжылдықтар үшін өлкенің экономикасындағы өнеркәсіптің ролі арта түсті. Алғашқы бесжылдықта өлкенің жетекші кәсіпорындары – консерві, былғары, қой терісі және механикалық зауыттар қайта құрылды. 1932 жылдары Петропавл қаласында кірпіш зауыты салынды. Бірінші бесжылдық жылдары облыс кәсіпорындарындағы жұмысшылар саны 18 есе өсті. 1921 жылы Петропавл-Көкшетау теміржолының құрылысы басталды, 1927 жылы бұл желi Бурабай курорты станциясына дейін ұзартылды. 1935 жылдың ақпанында өңірде жеңіл ұшақтардың тұрақты почталық-жолаушы рейстері ашылды.

1929 жылдың 10 қазанында жергіліктіПетропавл радиоторабының хабарларын тұрақты тарата басталды. 1937 жылы Петропавл мұғалімдер институты ашылды, 30 жылдары облыста ет-тері өнеркәсібi, темір жол, жерге орналастыру, жоспарлау-экономикалық, ветеринарлық, құрылыс, кооперативтік, ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және 4 педагогикалық техникумдар жұмыс істеді. 20-30 жылдары облыста М.Жұмабаев, И.П.Шухов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, С.Марков, В.Иванов, Г.Тверитин, М.Дәулетбаев, С.Шаймерденов, Е.Бөкетов, Г.Бельгер және т.б. белгілі жазушылар мен ғалымдар өмір сүрді және жұмыс істеді. 1920 жылы жергілікті драма театры өз жұмысын жандандырды, кинотеатр жұмыс істеді. 30 жылдары облыс аумағында 30 аурухана салынды. 1932 жылы Петропавл қаласында қазақ өлкелік емдеудің физикалық әдістері институты ашылды. Невропатолог, облыстағы денсаулық сақтау ісін ұйымдастырушысы П.А.Нефедов институт басшыларының бірі болды. 30-40 жылдардағы саяси қуғын-сүргін Солтүстік Қазақстанды да шарпыды. Осы жылдар ішінде мыңдаған солтүстікқазақстандықтар (оның ішінде М.Жұмабаев, М.Алимосов  және басқа да белгілі қайраткерлер) қуғын-сүргінге ұшырады. Ұлы Отан соғысының басында облысқа жиырма өнеркәсіп орындарының қондырғылары жеткізілді. Соғыстың алғашқы күндері Петропавлда 314-ші атқыштар дивизиясы құрылды. Солтүстікқазақстандықтар майданға 120 мыңға жуық адамды, еңбек армиясына 55 мың адамды шығарып салды, олардың 45 мыңы шайқаста қаза тапты. Ұлы Отан соғысы жылдары 53 солтүстікқазақстандық Кеңес Одағы Батыры атағын алды, 11-і жауынгерлік Даңқ орденінің толық иегері атанды. Петропавл қаласында зауыттардың әскери өнеркәсіптік кешені құрылды. №1 жылу электр орталығы салынды. Соғыстан кейінгі ауыл шаруашылығын қалпына келтірудің қиындығы 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеру есебінен шешілді. Тың игерушілердің алғашқы отряды 1954 жылдың 1 наурызында Алматы қаласынан, 2-ші эшалон - әскерден келді. Тың игеру жылдары 19 жаңа кеңшар ұйымдастырылды. 50-60 жылдары машина жасау өнімдері мен халық тұтынатын тауарлар өндірісінде айта қаларлықтай өзгерістер болды. Бейбіт өнімдерді өндіру бірнеше есе өсті: кондитер бұйымдары 1955 жылмен салыстырғанда 90%-ға, мал майы 64%-ға, сабын 4 есе, былғары аяқ киім 23%-ға өсті. 1959 жылы газ шаруашылығының ГРЭС-і құрылды. Облыс орталығындағы және ауылдық жерлердегі үйлерге газ тартыла бастады. Тұрғын үй құрылысының біршама өскеніне қарамастан Петропавлда әр қалалықтың үлесіне бар жоғы 3,2 шаршы метр тұрғын үй алаңы келді.

Тың жерлерді игеруге кеткен шығын қайтарылып келе бастады. 1957 жылы жаңа кеңшарлар оларды ұйымдастыруға кеткен шығындарды толық өтеді және 26 миллион рубль табыс әкелді. Облыс Қазақстанда астық өндіретін ірі өңірдің қатарына қосылды. Біздің өңір астықтың жоғары шығымдылығымен ерекшеленеді, 70-80 жылдары өнеркәсіп өндірісінің көлік-құрылыс салаларының жылдам өсуі байқалды. Облыста 92 өнеркәсіп кәсіпорны, олардың 14-і одақтық және 38-і республикалық баланста болды. Машина жасау өнімдері басты деп есептелді. Облыстың өнеркәсіп өндірісі жалпы көлемде оның үлестік салмағы 46% болды. Екінші орын тамақ өнеркәсібі саласына тиесілі – 34,8%. Қалған көлемдер жеңіл өнеркәсіп, энергетика және т.б. салаларға тиесілі.

Еліміздің басқа өңірлеріндегі сияқты облыс өнеркәсібі біржақты дамыды, және қорғаныстық сипаттағы кәсіпорындарды қалыптастыруға және дамытуға бағытталды. 1990 жылдан бастап рыноктық қатынастағы көп салалы экономика басталды. Машина жасау кешенінің бұрынғы қорғаныс кешенінiң кәсіпорындары құрайды: АҚ, ЖШС-ы және т.б. солтүстікқазақстандық алты зауыт республикалық бағдарламаға енгізілген.

Ауыр өнеркәсіп кешенін қайта құру барысында 5953 шаруа қожалықтары, 321 шаруашылық серіктестіктері, 11 акционерлік қоғамдар, 4 өндірістік кооперативтер құрылды және жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығы алқабының аумағы 8,4 млн га. Соңғы 7 жыл ішінде жыртынды жерлер аумағы негізінен аз өнімді жерлерді айналымнан шығару есебінен 0,6 га-ға қысқарды.

Мәдени-ағарту мекемелерінің мемлекеттік жүйесіне мәдениеттің 355 нысаны кіреді, олардың ішінде 11 мұражай, Н.Погодин атындағы облыстық драма театры, С.Мұқанов атындағы қазақтың сазды теледрама театры, облыстық филармония мен қуыршақ театры, 270 кітапхана, 70 клубтар мен мәдениет үйлері бар. Телевидение 4 арна арқылы хабарлар береді.

Облыс тұрғындары 100-ге жуық ұлттар өкілдерінен тарихи құрылған, сондықтан ол көпконфессиялы. Қаладағы ауылдар мен селолардағы дінге сенушілердің иелігінде көптеген мешіттер, шіркеулер, костельдер және басқа храмдар бар және жұмыс істейді. Солтүстікқазақстандықтардың ерекше қасиеті – олардың өзара тығыз және терең келісімі, қоғамдық бірігуі, азамат ретінде рухани жақындығы, халықтың жоғары патриотизмі Ұлы Отан соғысы жылдары әсіресе ерекше көрінді. Бұл қасиетті сезімді солтүстікқазақстандықтар қазір де басшылыққа алған, жергілікті тұрғындар экономиканың және барлық қоғамдық құрылымның рыноктық қатынастарға көшуін, жеке меншіктің қайта жандануын шаруашылықтың көп салалығын және қоғам өміріндегі демократиялық негіздерінің жан-жақты дамуын түсінікпен қабыл алды.

Халықтардың нығаюы мен бірігу процесі өндірістік күштердің деңгейінің жоғалуына, экономикалық құлдырау мен тайпалардың ауыз бірлігінің болмауына әкеліп соқтыратын соғыстарды және жоңғарлардың жергілікті феодалдардың алауыздықтарына тегеуірін бола білді. Бұл кезеңде тайпалар мен рулардың мемлекеттік бірлестігінің міндеті өте өткір тұрды. XV ғасырдың 60-шы жылдарының ортасында экономикалық-этникалық негізде қазақ хандығы құрылды.

Қазақ жүздерінің бірігу процесінің дамуына сүбелі үлесті Солтүстіктің Абылай хан, Қарасай батыр, Ағынтай батыр, Баян батыр, Орбабасы, Қожаберген жырау Толыбайұлы сияқты мемлекеттік қайраткерлерi қосты.

Ғалым, ағартушы, демократ, жиһангез, этнограф, Қазақстанның халықтары мен тарихын зерттеуші Шоқан Уәлихановтың тағдыры оның ұлы Петр қамалында хан тағына сайлануы ұлы атасы Уәлидің тағдыры секілді солтүстікқазақстандықтармен тығыз байланысты.

Алғашқы қоныс аударушы - шаруалар Қазақстанға қасірет белдеуі тұрғызылғаннан кейін, яғни XVIII ғасырдың 50-ші жылдарының екінші жартысында пайда болды. Облыстың қазіргі шекарасында бұрындары Сібірге келген және Тобыл губерниясының оңтүстік округтерінің шекарасында орын тепкен ресейліктердің ұрпақтары орналасты. Алғашқы қоныс аударушылардың селолары Қызылжар ауданындағы Соколовка, Вогулина, Красный Яр селолары XVIII ғасырдың 60-шы жылдары құрылған.

XIX ғасырдың екінші жартысында буржуазиялық реформа өткеннен кейін шаруалардың қоныс аударуы күшейді. Солтүстік Қазақстанға қоныс аударушылардың негізгі лебі Ресейдің орталық аудандарынан, Украинаның 5 солтүстік губернияларынан келді.

Столыпиндік аграрлық реформаларды өткізу жылдары Қазақстанға қоныс аудару ерекше кең қанат жайды. Патша үкіметі шаруалардың қоныс аударуын реттеді және ынталандарды, оларға құрылысқа несие мен жеңілдіктер берді.

Қоныс аударушылардың (украиндар, белорусьтар, татарлар, орыстар) 4-ші кезеңі 50-ші жылдардың екінші бөлігінде тың игеруге байланысты болды.

Қазақстанға және облысқа татарлардың көшуі XIII-XV ғасырлардағы монғол-татар жорығы сияқты жалпы тарихтық ерекшеліктерге байланысты болды.  XVII ғасырда бұқарлық билеушілер татар молдаларын ислам дінін тарату үшін қазақ жеріне жіберді. Әулие Петр бекінісінің құрылысын салу және жергілікті сауданың дамуы Солтүстік Қазақстанға татар (қазандық, түмендік, қасымовтық) көпестер мен шаруаларының қоныс аударуларына әкеп соқтырды. Қазіргі Мамлют, Қызылжар, М.Жұмабаев аудандарының шекараларында көптеген татар қоныстары пайда болды. Петропавл қаласында көптеген татар диаспорасы тұрады.

Қазіргі немістердің аталары Солтүстік Қазақстанға  XVIII ғасырда келді және олардың эмиграциясы XX ғасырдың соңына дейін жалғасты.

1941 жылы Гитлер Германияның КСРО-ға шабуылынан кейін Ресейде, Волга бойындағы неміс автономиялық республикасы бойында тұратын немістер Қазақстанға, оның ішінде Солтүстік Қазақстанға күшпен қоныс аударылды.

Солтүстік Қазақстан аумағында поляктар қасірет белдеуі құрылысының алғашқы 10 жылдығында жер аударылғандар санында келді. Поляктардың кейінгі қоныс аударулары ұжымдастыру және екінші дүниежүзілік соғыс алдындағы жылдармен тығыз байланысты. 1909 жылы Украинаның Житомир және Хмельницкий облыстарынан, ал 1940 жылы Польшаның аудандарынан арнаулы қоныс аударушылар – поляктардың үлкен партиясы Қазақстанға жіберілді.